سناریو نویسی و مدیریت بحران

 

بشر همواره بر اساس كشش دروني خود، شيفته كشف آينده و رمزگشايي از آن بوده است و این سوال نیز همیشه مطرح است که آيا آينده تداوم حال و گذشته خواهد بود؟ آينده چگونه قابل پيش بيني است ؟ اين پرسش ها، تاكنون چالش عمده فكري براي برنامه ريزان و مديران بوده است .
امروزه، علم آينده پژوهي، ادبيات پراكنده و غير منسجم درخصوص برنامه ريزي براي آينده را به علم مدون با اصول و مباني اساسی تبديل كرده كه وظيفه آن، علاوه بر تحليل روندهاي گذشته،كشف، ابداع و ارزيابي آينده هاي ممكن، محتمل و مطلوب مي باشد. روش هاي پيش بيني آينده متنوع و بر پايه پيش فرض هاي گوناگون و در خدمت هدف هاي متنوع هستند. عده اي با فرض همساني رويدادهاي گذشته و آينده، با تحليل گذشته ساده ترين آينده شناسي ها را عرضه مي دارند. گروهي با منظورداشتن همه متغيرهاي ذيربط و توجه به همه روابط متقابل و آثار محتمل اجزا بر هم، دست به توصيف مفصلي از آينده مي زنند. شایان ذکر است : برنامه ريزی برای آینده احتياج به ابزاري دارد تا بتواند آينده را در قالب عناصر قابل پيش بيني و عدم قطعيت ها بيان كند. اين ابزار همان سناريو ها هستند. به طور منطقي، اگر آينده مملو از عدم قطعيت ها و وضعيت هاي نامعلوم است، پس آينده هاي قابل باوري كه احتمال رخداد برابري دارند نيز در بين آنها وجود دارند. سناريوها اين آينده ها را بيان كرده و روايت هاي بديلي درباره موقعيت مرتبط آينده ارائه مي دهند. سناريوها با همديگر، عدم قطعيت موجود در آينده را نشان مي دهند. عناصر نسبتا مشخص و عدم قطعيت هاي آينده را مي توان با دسته اي از سناريوها تشريح كرده و بر اساس آن نسبت به آينده موضع گرفت و برنامه ريزي كرد. اما سناریو چه تعریفی دارد و از چه زمانی به وجود آمد ؟ سناريونويسي بعد از بحران دهه 1970 و با درك پيچيده ترشدن جهان و از بين رفتن قطعيت ها، عموميت بيشتري پيدا كرده است. پس از بحران انرژي در سال 1973 و در پي استفاده موفقيت آميز شل از سناريونويسي كه اين شركت را قادر به پاسخ گويي مؤثر به اين بحران كرد، روش مذكور مورد استقبال گسترده اي قرار گرفت. استفاده روزافزون از اين روش بدين دليل است كه سناريوها، پيچيدگي هاي جهان واقعي را در نظر مي گيرند و بينش هاي جايگزين در خصوص آينده را، با ترتيبي منطقي از رويدادها بازنمايي مي كنند. سناريوها تصاوير آيند ه هايي ممكن هستند كه ترتيب منطقي رويدادها را نشان مي دهند .
سناريوها بيشتر به عنوان جزيي از فرآيند آينده نگاري كه به وسيله آنها افراد به تبادل بينش هايشان پرداخته و در نتيجه، ارتباطات در درون شبكه ها تعميق مي يابد و يا به عنوان خروجي و محصول فرآيند آينده نگاري كه به مخاطبان عرضه مي گردد، در نظر گرفته مي شوند. سناريوها بر دو دسته اند: اكتشافي و آرماني.
سناريوهاي اكتشافي تمركزشان بر اين است كه "چه مي شود اگر... " اين دسته از سناريوها با پرسش همراهند. اما سناريوهاي آرماني بر اين امر تمركز دارند كه چگونه آينده هايي خاص مي توانند محقق يا نامحقق شوند. حال شرایط بحران را در نظر بگیرید . اگر واقعا برنامه ریزی های صحیحی انجام شود، به انواع سناریو های خوش بینانه، بد بینانه و واقع گرایانه فکر شود بحران به شایسته ترین شکل مدیریت خواهد شد

 

 .

آینده پژوهی، آینده نگاری و مدیریت بحران

دکترمصطفی نوری پیرعلی عضو هیئت علمی دانشگاه جامع علمی کاربردی تهران

آینده پژوهی و آینده نگاری از جمله مفاهیمی است که، دارای گستره معنایی وسیعی هستند و هر دو حوزه دارای پتانسیل های فراوانی برای مدیریت بحران می باشند . گستره ی آینده پژوهی و آینده نگاری بسیار وسیع است ، زیرا این بخش با حوزه های فراوانی از دانش و مطالعات بشری سروکار دارد. جالب است هنگامی که درک می کنیم برای پیش بینی آینده، فراتر از دانش علمی، به ایده ای تخیلی و جسورانه ای نیاز داریم تا بتوانیم با عزمی تازه، این ایده های ناممکن را تحقق بخشیم و آینده ای تازه بسازیم. افزون بر این که فکر در مورد آینده و حوادث آن دارای سابقه ای طولانی است. با نگاهی به گذشته در می یابیم در هر زمانی ها مردم می خواستند بدانند که چه چیزهایی در سر راه زندگی آنها قرار خواهد گرفت.آینده برای آنها چگونه خواهد بود ؟ و ... البته در خصوص دلائل این علاقه به شناسایی آینده و نیز نحوه تفکر راجع به آینده در گذر زمان شاهد تغییراتی بوده ایم. در زمانی اعتقاد غالب مردم بر این بود که ما نمی توانیم آینده را تغییر بدهیم و این سرنوشت ما است که تعیین کننده آینده است،بنابراین مردم تنها علاقمند به دانستن سرنوشت خود بودند. به مرور زمان این تفکر جا گرفت که اعمال امروز ما تعیین کننده فرداست. به همین دلیل علاقه به شناسایی حوادث آینده همه گیر شد. همه می خواستند بدانند که چه روش هایی برای شناسایی آینده وجود دارند؟ آیا آیندهٔ پیش رو، مطلوب ما نیز هست؟ مسیرهای مختلفی که ما می توانیم در آینده طی کنیم کدام اند؟ بهترین مسیرها و ممکن ترین مسیرها کدام هستند؟ این ها همه سؤالاتی هستند که پاسخ به آنها در راهی که برای آینده خود انتخاب می کنیم تأثیر گذارند.
در خصوص تاریخچه این علم باید گفت: اولین تلاش های کلاسیک مطالعه راجع به آینده از سال ۱۹۴۸ در شرکت رند آغاز شد. همچنین برای نخستین بار ژاپنی ها در دهه ۸۰ از آینده نگاری به عنوان ابزار سیاست گذاری استفاده کردند. برنامه های آینده نگاری چندین دهه است که در سازمان های دولتی و خصوصی در مقیاس های بخشی ، منطقه ای و ملی در حوزه های مختلف علم، فناوری، فرهنگ، محیط زیست و غیره اجرا می شود ولی در سال های اخیر زمینه و چشم انداز این برنامه ها بر حوزه علم و فناوری تمرکز داشته است. اکنون آینده نگاری علم و فناوری، به عنوان یک ابزار تصمیم گیری دولتی در محیط سیاست علم و فناوری ظاهر شده است که در بسیاری از حالات منجر به پاسخ سؤالات راهبردی در رابطه با علم و جامعه در یک چشم انداز بلند مدت گردیده است. فعالیت هایی با عنوان آینده نگاری علم و فناوری با سرعت بی سابقه ای در اکثر کشورهای در حال توسعه در حال پیگیری و اجرا است.
بنابراین به جرات می توان گفت : عدم توانايي در پيش بيني دقيق آينده و همچنين پيچيدگي‌هاي ناشي از تغييرات روزافزون، باعث شده تا محققان از قابليت‌هاي دانش نوظهور آينده پژوهي بهره برده و آينده نگاري را وارد عمق فعاليت‌هاي برنامه‌ريزي و پيش‌بيني تحولات علمي و تكنولوژي نمایند. اين رويكرد در عرصه مطالعات آينده به سرعت در ميان كشورها گسترش يافت و با گذشت كمتر از دو دهه، عرصه‌هاي مختلف علوم را نيز در نورديد. ولي در اين ميان علوم انساني و اجتماعي كه مي‌توانست مباني فلسفي و نظري مطالعات آينده را شكل داده و ساير علوم پايه و فني و مهندسي را در دايره شمول آينده نگاري هاي خود قرار دهد از موضوع به دور مانده و در حاشيه قرار گرفته است.در اين خصوص تحرك در شاخه‌هاي علوم انساني و اجتماعي و تلاش براي هدايت مطالعات كلان آينده ضروري است.
"آینده نگاری و آینده پژوهی، تلاشی نظام مند برای نگاه به آینده بلند مدت در حوزه های دانش، فناوری، اقتصاد، محیط زیست و جامعه است كه با هدف شناسایی فناوری های نوظهور و تعیین آن دسته از بخش هایی كه سرمایه گذاری در آنها احتمال سود دهی اقتصادی و اجتماعی بیشتری دارد، انجام می شود. در واقع آینده نگاری، آمادگی برای آینده یعنی به كاربردن منابع موجود به بهترین وجه ممكن در راستای ارزش ها."و بر اساس همین تعریف و با توجه به آن چه در سخنان پیشین در تعریف بحران و انواع آن سخن گفتیم باید عنوان داشت آینده نگاری و استفاده از روش های آینده پژوهی می تواند یکی از بهترین تکنیک ها در مدیریت بهینه آینده ای باشد که ممکن است در آن هر لحظه بحرانی اتفاق افتد، بنابراین نباید از این مهم غافل بود و بایستی در راستای استفاده صحیح از آن اهتمام ورزید.